Wat zijn cafestol en kahweol?

Cafestol en kahweol zijn twee lipide-diterpenen die van nature aanwezig zijn in de oliën van koffiebonen. Ze zijn de enige bekende voedingscomponenten die LDL-cholesterol op een dosisafhankelijke en meetbare manier verhogen. Hun impact hangt volledig af van de bereidingswijze: een papieren filter houdt 97 tot 99 % van deze verbindingen tegen en elimineert hun effect op cholesterol vrijwel volledig; ongefilterde bereidingen (French press, gekookte koffie, espresso zonder papieren filter) laten ze volledig in de kop vrijkomen.

Cafestol en kahweol behoren tot de diterpeenfamilie — hydrofobe lipidenmoleculen die voornamelijk aanwezig zijn in de oliefractie van koffiebonen. Ze zijn aanwezig in zowel Arabica als Robusta, zij het in iets verschillende verhoudingen. Hun ontdekking als hypercholesterolemische middelen dateert uit de jaren 1990, dankzij Nederlands onderzoek dat cholesterolstijgingen had opgemerkt in landen waar gekookte koffie (Scandinavische kaffekoker of Turkse koffie) wijdverbreid was.

Het werkingsmechanisme van cafestol is goed opgehelderd. Het remt een kernreceptor in de lever genaamd FXR (Farnesoid X receptor), een sleutelregulator van de galzuurstofwisseling. Door dit systeem te verstoren, vermindert cafestol het vermogen van de lever om LDL-cholesterol uit de bloedbaan te verwijderen, waardoor het zich ophoopt. Gecontroleerde studies hebben aangetoond dat het consumeren van French press koffie bij 4 kopjes per dag gedurende 4 weken het LDL-cholesterol met 6 tot 10 % kan verhogen — een klinisch significante verandering.

Kahweol werkt via een complementair mechanisme maar deelt dezelfde lipideregulatiepaden. Recente studies kennen er ook anti-carcinogene eigenschappen aan toe in bepaalde celmodellen, met name voor lever- en darmkanker, door fase II-enzymen van het xenobiotisch metabolisme te remmen. Deze potentieel voordelige eigenschappen van kahweol illustreren de complexiteit van het gezondheidsprofiel van koffie: dezelfde verbinding kan schadelijk zijn voor cholesterol maar potentieel beschermend tegen andere aandoeningen.

Praktische impact wordt volledig bepaald door de filtermethode. Papieren filter is de enige die cafestol en kahweol effectief tegenhoudt: de microporiën (0,3 tot 0,5 mm) blokkeren de oliedruppels die deze diterpenen bevatten. Metalen filters (gebruikt in French presses, Mokas, sommige espresso's) laten de oliën doorstromen. Doekfilters (gebruikt in de Portugese en Braziliaanse traditie) hebben een tussenliggende efficiëntie.

Kwantitatief bevat één espresso gemiddeld 2 tot 4 mg cafestol, één French press kopje 4 tot 7 mg, één kopje Scandinavische gekookte koffie 7 tot 10 mg en één papiergefilterd kopje minder dan 0,5 mg. Voor een consument met cardiovasculair risico of onder lipidencontrole zijn deze waarden klinisch relevant: 4 kopjes French press per dag — 16 tot 28 mg cafestol — kunnen een LDL-stijging van 0,13 tot 0,25 mmol/L veroorzaken over meerdere weken.

Espresso verdient een speciale vermelding: hoewel zonder papieren filter bereid, maakt het zeer kleine kopjesvolume (25–30 ml) dat de absolute hoeveelheid cafestol per portie relatief laag blijft vergeleken met een groot French press kopje. Eén of twee espresso's per dag stelt dus een beperkter risico voor dan meerdere grote plunger coffee kopjes.

Cafestolgehalte per bereidingswijze